A consolidação do cálculo na idade moderna: uma abordagem cronológica das contribuições e autorias matemáticas
DOI:
https://doi.org/10.67694/efkq5321Keywords:
História da Matemática; Idade Moderna; Cálculo; Derivada; Integral.Abstract
Este trabalho analisa a consolidação do Cálculo na Idade Moderna, com ênfase no percurso histórico e cronológico que conduziu à sua formalização entre os séculos XVII e XVIII. A investigação discute as contribuições de diferentes matemáticos para a constituição do Cálculo Diferencial e Integral, partindo da estereometria de Kepler e do método dos indivisíveis de Cavalieri, passando pelos estudos de Fermat, John Wallis e Isaac Barrow, até alcançar a sistematização realizada por Newton e Leibniz. Também são examinados os desdobramentos promovidos pelos irmãos Jakob e Johann Bernoulli, bem como o processo de ampliação e refinamento conceitual desenvolvido por Euler, D'Alembert e Lagrange. A pesquisa caracteriza-se como bibliográfica, de abordagem qualitativa, fundamentada em obras e estudos sobre a História da Matemática e sobre o desenvolvimento histórico do Cálculo. Os resultados evidenciam que a consolidação do Cálculo não ocorreu de forma linear nem individualizada, mas como resultado de um processo coletivo, marcado por avanços geométricos, algébricos, analíticos e conceituais. Conclui-se que esse percurso foi essencial para a progressiva superação da dependência física e geométrica imediata, pavimentando o caminho para o rigor matemático que seria aprofundado nos séculos posteriores e contribuindo para a consolidação do Cálculo como uma das principais linguagens da ciência contemporânea.
References
ALEXANDERSON, Gerald L.; KLOSINSKI, Leonard F. About the cover: the Newton-Leibniz controversy. Bulletin of the American Mathematical Society, Providence, v. 53, n. 2, p. 295-299, abr. 2016. DOI: https://doi.org/10.1090/bull/1526
BAROZZI, Marco Fulvio. John Wallis, antipatico e geniale. Medium: Through the optic glass, 8 mar. 2016. Disponível em: https://medium.com/through-the-optic-glass/john-wallis-antipatico-e-geniale-5595619d4708. Acesso em: 18 jun. 2026.
BELTRÁN-PELLICER, Pablo. La dulce muerte de Euler. Tierra de números, 20 abr. 2015. Disponível em: https://tierradenumeros.com/post/la-dulce-muerte-de-euler/. Acesso em: 18 jun. 2026.
BOYER, C. B. História da matemática. São Paulo: Edgard Blücher, 1996.
BOYER, C. B. The history of the calculus and its conceptual development. New York: Dover Publications, 1959.
BOYER, Carl B. História da Matemática. Tradução de Elza F. Gomide. 3. ed. São Paulo: Blucher, 2012.
BOYER, Carl B.; MERZBACH, Uta C. História da matemática. Tradução de Helena Castro. São Paulo: Blucher, 2012.
CARTWRIGHT, Mark. Gottfried Wilhelm Leibniz. World History Encyclopedia, 26 jan. 2024. Disponível em: https://www.worldhistory.org/Gottfried/. Acesso em: 18 jun. 2026.
COELHO, Rejeane Alexandre. A história dos problemas da tautócrona e da braquistócrona. 2008. 105 p. Dissertação (Mestrado em Educação Matemática) – Instituto de Geociências e Ciências Exatas, Universidade Estadual Paulista, Rio Claro, 2008.
DAMASIO, F. O início da revolução científica: questões acerca de Copérnico e os epiciclos, Kepler e as órbitas elípticas. Revista Brasileira de Ensino de Física, [S. l.], v. 33, n. 3, 2011. DOI: https://doi.org/10.1590/S1806-11172011000300020
EVES, Howard. Introdução à História da Matemática. Campinas: Editora da UNICAMP, 2004.
GARBI, G. G. A rainha das ciências. 3. ed. São Paulo: Livraria da Física, 2010.
GAYO, Jairo. Fundamentos e história da matemática. Indaial: Uniasselvi, 2010.
GLEICK, J. Isaac Newton. Rio de Janeiro: Companhia das Letras, 2004.
KALTZADA, Pili. Joseph Louis LAGRANGE. Elhuyar aldizkaria, n. 116, 1 fev. 1997. Disponível em: https://zientzia.eus/artikuluak/joseph-louis-lagrange1/. Acesso em: 18 jun. 2026.
KATZ, Victor J. A History of Mathematics: an Introduction. 2nd ed. [S. l.]: Addison Wesley Educational Publishers, Inc, 1998.
KIERUL, Jacek. Johann Bernoulli i brachistochrona – krzywa najszybszego spadku (1697). Nie od razu nauke˛ zbudowano, 16 maj 2014. Disponível em: https://kierul.wordpress.com/tag/lhopital/. Acesso em: 18 jun. 2026.
LORETO, A. B. A Geometria Analítica de Descartes. Revista da Sociedade Brasileira de História da Matemática, n. 1, 2001.
MARQUES, José Oscar de Almeida. Berkeley e o Problema de Barrow. Cadernos de História e Filosofia da Ciência, v. 18, n. 2, p. 419-445, 2008.
MATHIGON. Linha do Tempo da Matemática: Bonaventura Cavalieri. Disponível em: https://pt.mathigon.org/timeline/cavalieri . Acesso em: 18 jun. 2026.
MATHIGON. Linha do Tempo da Matemática: Pierre de Fermat. Disponível em: https://pt.mathigon.org/timeline/fermat . Acesso em: 18 jun. 2026.
MORGAN, F. M. Shorter Notices: Analytic Geometry and Calculus by Woods and Bailey.
Bulletin of the American Mathematical Society, [S. l.], p. 96-97, nov. 1917.
MOURA, Maurício. Alembert, Jean Le Rond D’ (1717-1783). In: MCCABE, Joseph. Um dicionário biográfico dos livres pensadores antigos, medievais e modernos. Livre Pensamento, 2026. Disponível em: https://livrepensamento.com/um-dicionario-biografico-dos-livres-pensadores-antigos-medievais-e-modernos/jean/. Acesso em: 18 jun. 2026.
MUNDO EDUCAÇÃO. René Descartes: biografia, filosofia e frases. [S. l.], [2026?]. Disponível em: https://mundoeducacao.uol.com.br/filosofia/rene-descartes.htm. Acesso em: 18 jun. 2026.
NARLOCH, Leandro. O lado B de Isaac Newton, um alquimista e um místico cristão. Superinteressante, 30 jun. 2006. Disponível em: https://super.abril.com.br/ciencia/isaac-newton-fe-e-fisica/. Acesso em: 18 jun. 2026.
OLIVEIRA, P. B.; BELLEMAIN, F. G. R. Teorema Fundamental do Cálculo: uma análise epistemológica. Amazônia: Revista de Educação em Ciências e Matemática, [S. l.], v. 18, n. 41, p. 159-175, 2022. DOI: https://doi.org/10.18542/amazrecm.v18i41.13576
ROJAS, Raúl. Jacob Bernoulli: matemático de lo accidental. Confabulario: El Universal, 22 ene. 2022. Disponível em: https://confabulario.eluniversal.com.mx/jacob-bernoulli-matematico-de-lo-accidental/. Acesso em: 18 jun. 2026.
SINGH, S. O último teorema de Fermat. Rio de Janeiro: Record, 1999.
STRUIK, Dirk J. História Concisa das Matemáticas. 2. ed. Lisboa: Gradiva, 1997.
TODA MATÉRIA. Johannes Kepler. 2017. Disponível em: https://www.todamateria.com.br/johannes-kepler/. Acesso em: 17 jun. 2026.
WEINBERG, S. Para explicar o mundo: a descoberta da ciência moderna. Tradução de Denise Bottmann. São Paulo: Companhia das Letras, 2015.
WESTMINSTER ABBEY. Isaac Barrow. London, 2026. Disponível em: https://www.westminster-abbey.org/abbey-commemorations/commemorations/isaac-barrow. Acesso em: 18 jun. 2026.
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Joaciran de Sousa dos Reis, Adão Vieira de Souza Neto, Aldair Rogério Viana Plácido, Antônio de Pádua Cunha Silva, Francisco Lopes da Silva, Márcio Marques Pereira, Dr Ezequias Matos Esteves, Dr Roberto Arruda Lima Soares, Dr Ronaldo Campelo da Costa (Autor)

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
